नेपालमा प्रत्येक वर्ष सञ्चालन हुँदै आएको भिटामिन ‘ए’ र जुकाको औषधि खुवाउने राष्ट्रिय अभियान बालस्वास्थ्य संरक्षणका दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण, प्रभावकारी र जीवनरक्षक कार्यक्रम हो।
विशेषगरी ६ महिनादेखि ५ वर्षसम्मका बालबालिकालाई लक्षित गरी सञ्चालन गरिने यस अभियानले कुपोषण न्यूनीकरण, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता वृद्धि तथा बालमृत्यु दर घटाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ। नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा अझै पनि पोषणको कमी र सरसफाइसम्बन्धी समस्या विद्यमान रहेकाले यस्तो कार्यक्रमको आवश्यकता अझ बढी देखिन्छ।
भिटामिन ‘ए’ मानव शरीरका लागि अत्यावश्यक सूक्ष्म पोषक तत्व हो, जसले आँखा, छाला र प्रतिरक्षा प्रणालीलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ। यसको कमी हुँदा बालबालिकामा रतन्धो (राति नदेख्ने समस्या) देखापर्न सक्छ, जसले समयमै उपचार नभए दृष्टि गुम्ने जोखिम समेत बढाउँछ। साथै, यसको कमीले रोगसँग लड्ने क्षमता कमजोर बनाउने भएकाले बालबालिका दादुरा, निमोनिया, झाडापखाला जस्ता संक्रमणबाट छिट्टै प्रभावित हुन सक्छन्। त्यसैले नियमित रूपमा भिटामिन ‘ए’ सेवन गराउँदा बालबालिकाको स्वास्थ्य सुरक्षा सुनिश्चित हुन्छ।
त्यसैगरी, जुकाको संक्रमण पनि बालस्वास्थ्यमा गम्भीर समस्या हो। अस्वच्छ वातावरण, दूषित पानी र सरसफाइको कमीका कारण बालबालिकाको पेटमा जुकाको संक्रमण हुने गर्छ। पेटमा रहेका जुकाले शरीरका आवश्यक पोषक तत्व चुस्ने भएकाले बालबालिका कुपोषित, कमजोर, रक्तअल्पता भएका तथा शारीरिक र मानसिक रूपमा सुस्त बन्न सक्छन्। यसले उनीहरूको सिकाइ क्षमता र वृद्धि विकासमा समेत दीर्घकालीन असर पार्छ। जुकाको औषधि (अल्बेन्डाजोल) सेवनले यस्ता परजीवी नष्ट भई शरीरमा पोषणको उचित उपयोग हुन थाल्छ।
नेपाल सरकारले सन् १९९३ देखि भिटामिन ‘ए’ कार्यक्रम र सन् २००१ देखि जुकाको औषधि कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको हो। हरेक वर्ष वैशाख र कार्तिक महिनामा देशभर एकैसाथ सञ्चालन गरिने यस अभियानमा ६ महिनादेखि १२ महिनासम्मका बालबालिकालाई १ लाख IU को आधा क्याप्सुल र १२ महिनादेखि ५ वर्षसम्मका बालबालिकालाई २ लाख IU को पूरा क्याप्सुल भिटामिन ‘ए’ खुवाइन्छ। त्यस्तै, १ देखि २ वर्षका बालबालिकालाई आधा चक्की र २ देखि ५ वर्षका बालबालिकालाई पूरा चक्की जुकाको औषधि दिइन्छ।
यस अभियानको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको निःशुल्क सेवा र समुदायस्तरको पहुँच हो। स्वास्थ्य संस्था, सामुदायिक महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका तथा स्वास्थ्यकर्मीहरूको सक्रियतामा घरदैलोमै पुगेर सेवा प्रदान गरिन्छ, जसले दुर्गम तथा ग्रामीण क्षेत्रका बालबालिकासम्म पनि सेवा पुर्‍याउन मद्दत गरेको छ। साथै, सुत्केरी महिलालाई समेत भिटामिन ‘ए’ दिइने भएकाले आमाको स्वास्थ्य र स्तनदूधको पोषणमा सुधार आउँछ।
समग्रमा, भिटामिन ‘ए’ र जुकाको औषधि खुवाउने कार्यक्रम केवल औषधि वितरणको कार्य नभई बालबालिकाको जीवन रक्षा गर्ने, स्वस्थ पुस्ता निर्माण गर्ने र राष्ट्रको भविष्य सबल बनाउने दीर्घकालीन लगानी हो। यसले रतन्धो, कुपोषण, संक्रमण तथा परजीवी रोगबाट बालबालिकालाई जोगाउँदै उनीहरूको शारीरिक, मानसिक र शैक्षिक विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ। त्यसैले सबै अभिभावक, शिक्षक, स्वास्थ्यकर्मी र सरोकारवालाहरूले आ–आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्दै यो अभियानलाई सफल बनाउन सक्रिय सहभागिता जनाउनु अत्यावश्यक छ।